Luật Thủ đô năm 2026 - Không gian pháp lý đột phá, góp phần xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới

Với tinh thần phân quyền mạnh mẽ, trao quyền chủ động toàn diện cho chính quyền thành phố, Luật Thủ đô năm 2026 được kỳ vọng sẽ tạo động lực để Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu, trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của cả nước.

Ngày 23/4/2026, tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được Quốc hội thông qua. Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú, quá trình xây dựng Luật là sự kết tinh trí tuệ, tâm huyết của các cơ quan Trung ương, thành phố Hà Nội cùng nhiều chuyên gia, nhà khoa học sau thời gian dài nghiên cứu, chuẩn bị kỹ lưỡng. Luật gồm 9 chương, 36 điều, trong đó điểm cốt lõi là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao quyền tự chủ, tự quyết lớn hơn cho chính quyền Thủ đô.

Đột phá về thể chế, tư duy và không gian phát triển

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú, Luật Thủ đô năm 2026 tạo ra ba nhóm đột phá lớn gồm: đột phá về thể chế; đột phá về tư duy phát triển; đột phá về không gian phát triển. Đây được xem là những nền tảng quan trọng để Hà Nội phát triển nhanh, bền vững, hiện đại và hội nhập sâu rộng trong giai đoạn mới.

Về đột phá thể chế, Luật Thủ đô xác lập nguyên tắc phân quyền triệt để, toàn diện, đồng thời phân định rõ thẩm quyền của HĐND, UBND và Chủ tịch UBND Thành phố. Chính quyền Thành phố được giao 199 thẩm quyền khác với quy định hiện hành hoặc mới hoàn toàn nhằm nâng cao tính tự chủ, tự quyết và trách nhiệm giải trình trong quản trị Thủ đô.

Đáng chú ý, Luật quy định trong trường hợp có sự khác nhau giữa Luật Thủ đô và các luật, nghị quyết khác của Quốc hội về cùng một vấn đề thì ưu tiên áp dụng Luật Thủ đô. Đồng thời, Hà Nội được quyền lựa chọn áp dụng các cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn nếu pháp luật Trung ương ban hành sau có quy định vượt trội hơn. Đây là cơ chế pháp lý đặc biệt, tạo tính linh hoạt cao trong quản trị và điều hành phát triển Thủ đô.

Một nội dung được Thứ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh là thẩm quyền xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật và cơ chế thí điểm chính sách mới. Theo đó, các văn bản thi hành Luật Thủ đô có thể quy định khác với văn bản của cơ quan nhà nước ở Trung ương nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của Hà Nội. Thành phố cũng được quyết định thí điểm các cơ chế, chính sách mới, khác với luật hoặc đối với những vấn đề pháp luật chưa quy định, miễn bảo đảm phù hợp Hiến pháp, không ảnh hưởng quốc phòng, an ninh và quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Cùng với trao quyền là cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ. Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền thực hiện giám sát việc thi hành Luật; thành phố phải thực hiện chế độ báo cáo định kỳ, công khai nội dung giải trình, đánh giá rủi ro, tác động kinh tế - xã hội của các cơ chế đặc thù để Nhân dân giám sát.

Về tổ chức bộ máy và chế độ công vụ, Luật cho phép HĐND Thành phố quyết định số lượng, cơ cấu, tổ chức lại hoặc giải thể các cơ quan chuyên môn; quyết định biên chế, vị trí việc làm; quy định chính sách thu nhập đối với cán bộ, công chức, viên chức và người lao động hưởng lương từ ngân sách thành phố. Luật cũng áp dụng nguyên tắc "người trực tiếp sử dụng" trong tuyển dụng, đánh giá công chức, viên chức; cho phép thuê, tuyển dụng người đứng đầu đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú, đây là những cơ chế quan trọng giúp Hà Nội xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, linh hoạt và có sức cạnh tranh cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của một đô thị đặc biệt.

Không chỉ tạo đột phá về thể chế, Luật Thủ đô còn thể hiện rõ tư duy phát triển mới. Hà Nội được định hướng phát triển theo mô hình đô thị thông minh, đô thị xanh, kinh tế số, kinh tế tri thức, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Luật xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được tích hợp trong hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô.

Đặc biệt, Hà Nội được phép xây dựng các quỹ phát triển khoa học công nghệ, quỹ đầu tư mạo hiểm; áp dụng cơ chế khoán chi, chỉ định thầu đối với nhiệm vụ khoa học công nghệ; thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu; hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và phát triển tài sản số. Các chính sách này tạo hành lang pháp lý thuận lợi để Thủ đô trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu cả nước và khu vực.

Mở rộng dư địa phát triển, nâng cao chất lượng sống của người dân Thủ đô

Một trong những điểm nhấn lớn của Luật Thủ đô năm 2026 là mở rộng không gian phát triển của Hà Nội. Theo Thứ trưởng Nguyễn Thanh Tú, Luật tạo cơ chế để Hà Nội liên kết mạnh mẽ với các địa phương trong vùng Thủ đô và các vùng kinh tế khác, đóng vai trò điều phối, dẫn dắt các hoạt động liên kết về giao thông, môi trường, logistics, kiểm soát dịch bệnh và phân bổ nguồn lực phát triển.

Luật cũng lần đầu tiên quy định cụ thể về quản lý, khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy quy hoạch đô thị hiện đại, giúp Hà Nội phát triển đa tầng, khai thác hiệu quả tài nguyên không gian, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển bền vững.

Trong lĩnh vực phát triển đô thị, Luật cho phép Hà Nội chủ động triển khai mô hình TOD - phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, xây dựng đô thị nén, đô thị xanh, đô thị thông minh gắn với hệ thống đường sắt đô thị và các điểm kết nối giao thông công cộng. Thành phố được chủ động chỉnh trang, tái thiết đô thị, phát triển nhà ở xã hội, nhà ở công vụ và các loại hình nhà ở phục vụ an sinh xã hội.

Đối với hạ tầng giao thông và môi trường, Luật cho phép Hà Nội ưu tiên phát triển vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn, xây dựng trung tâm logistics kết nối vùng; áp dụng công nghệ cao trong quản lý giao thông; hạn chế phương tiện phát thải gây ô nhiễm; thiết lập vùng phát thải thấp và thúc đẩy chuyển đổi sang giao thông xanh.

Trong lĩnh vực quản lý tài nguyên và bảo đảm trật tự đô thị, Hà Nội được trao thêm nhiều thẩm quyền về thu hồi đất, giao đất, chuyển mục đích sử dụng đất; quản lý không gian xanh, đất bãi sông, bãi nổi. Thành phố được áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá 2 lần mức phạt chung trong các lĩnh vực văn hóa, đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm…

Đáng chú ý, Luật cho phép áp dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước đối với các công trình vi phạm trật tự xây dựng, phòng cháy chữa cháy hoặc gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Đây được xem là công cụ quản lý mạnh nhằm nâng cao hiệu lực quản lý đô thị và bảo đảm an toàn cho người dân.

Bên cạnh phát triển kinh tế và quản trị đô thị, Luật Thủ đô năm 2026 dành nhiều cơ chế đặc thù cho các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Hà Nội được chủ động bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa; cấp phép lữ hành quốc tế và công nhận hạng cơ sở lưu trú du lịch trên địa bàn.

Trong giáo dục, Hà Nội được triển khai các mô hình trường học tiên tiến, hiện đại, liên kết quốc tế; bổ sung chương trình giáo dục phù hợp với mục tiêu phát triển Thủ đô. Trong y tế, Thành phố được quyết định giá dịch vụ khám chữa bệnh tại cơ sở y tế công lập; hỗ trợ khám sức khỏe miễn phí định kỳ cho người dân; áp dụng kỹ thuật đặc biệt trong khám chữa bệnh và thừa nhận giấy phép hành nghề do nước ngoài cấp.

Liên quan cơ chế huy động nguồn lực, Luật quy định Hà Nội được hưởng toàn bộ khoản tăng thu ngân sách Trung ương trên địa bàn; được phát hành trái phiếu Thủ đô, trái phiếu dự án, trái phiếu xanh; được vay từ ngân quỹ nhà nước và quyết định chủ trương đầu tư các dự án lớn, quan trọng thuộc thẩm quyền Quốc hội hoặc Thủ tướng Chính phủ.

Đồng thời, Thành phố được mở rộng phương thức khai thác tài sản công, cho thuê hoặc nhượng quyền khai thác một số công trình kết cấu hạ tầng nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội cho phát triển.

Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú, Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ là công cụ pháp lý mà còn là động lực phát triển mới, tạo nền tảng để Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu, trung tâm dẫn dắt phát triển của cả nước trong giai đoạn mới. Việc triển khai hiệu quả Luật sẽ góp phần xây dựng Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại", xứng đáng với vị thế trung tâm chính trị, hành chính quốc gia và trái tim của cả nước.