Giáo dục - đào tạo (GD-ĐT) của thế giới đang thực hiện những định hướng cơ bản về học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình, chuyển từ việc học cung cấp kiến thức sang học để phát triển kỹ năng, học từ một giai đoạn cụ thể thành học suốt đời. Những yêu cầu của mục tiêu nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài của đất nước trong bối cảnh cuộc cách mạng 4.0 đã làm cho hoạt động Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX) không còn bó hẹp trong việc tinh giảm biên chế, tái cấu trúc đơn vị cơ sở trước đây. Đổi mới toàn diện, phát huy quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm, thực hiện chức năng quản trị, kết nối với các cơ sở GDNN và cơ sở GDPT... trong bối cảnh đổi mới là những điều kiện để các trường CĐ, TC liên kết với các Trung tâm GDNN-GDTX phối hợp đào tạo nghề và văn hóa nhằm tạo điều kiện và phát triển nguồn nhân lực cho địa phương.

Chính vì vậy, giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong GDPT là nhiệm vụ quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hệ thống GD&ĐT, góp phần xây dựng nguồn nhân lực có chất lượng với quy mô và cơ cấu phù hợp, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và thủ đô Hà Nội nói riêng.

Những năm qua, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã có nhiều Nghị quyết, văn bản, chỉ thị... về chủ trương phân luồng học sinh trong giáo dục phố thông như: Chỉ thị số 10/CT-TW ngày 5/12/2011 của Bộ Chính trị về phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ 5 tuổi, củng cố kết quả giáo dục TH và THCS, tăng cường phân luồng học sinh sau THCS và xóa mù chữ cho người lớn; Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014; Quyết định số 522/QĐ-TTg ngày 14/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ V/v phê duyệt Đề án "Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 - 2025"... đều là những chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước trong sự nghiệp giáo dục đào tạo, phát triển nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu hội nhập với các nước trong khu vực và thế giới.

Luật Giáo dục sửa đổi được thông qua năm 2019 (có hiệu lực từ 1/7/2020) có những điều khoản tác động đến công tác hướng nghiệp, phân luồng và liên thông trong giáo dục. Trong đó, mở đường cho học sinh tốt nghiệp THCS được học nghề kết hợp học văn hóa, đủ điều kiện sẽ liên thông lên các trình độ cao hơn.

Thông tư 15/2022/TT-BGDĐT ngày 24/12/2022 của Bộ GD&ĐT quy định khối lượng kiến thức văn hoá trung học phổ thông (THPT) và việc giảng dạy khối lượng kiến thức văn hóa THPT trong cơ sở GDNN, bao gồm: môn học và khối lượng kiến thức văn hóa THPT theo ngành, nghề đào tạo; tổ chức giảng dạy, kiểm tra, đánh giá và cấp giấy chứng nhận...

Hiện nay, một số trường trung cấp, cao đẳng của hệ thống giáo dục nghề nghiệp đang tuyển sinh và đào tạo học sinh sau THCS vừa học văn hóa THPT, vừa học nghề trung cấp. Đây được xem như một giải pháp thiết thực nhằm hiện thực hóa mục tiêu "Bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học cơ sở (hết lớp 9) có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau trung học cơ sở; trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lượng" mà Nghị quyết 29-NQ/TW đề ra.

Đối với học sinh, học sinh sau THCS vừa học văn hóa THPT vừa học nghề trung cấp là một trong những con đường ngắn và phù hợp với năng lực nhiều em để có một nghề nghiệp và thu nhập ổn định. Thay vì mất thêm 3 năm theo học THPT, ngay từ khi học học sinh sau khi học xong lớp 9, tốt nghiệp THCS, các em có thể tham gia học hệ trung cấp và sẽ gia nhập thị trường lao động sớm hơn. Đồng thời, các em vẫn có cơ hội học tiếp lên cao đẳng và đại học sau này.

Những lợi ích của phân luồng sớm để học sinh sau THCS vừa học văn hóa THPT vừa học nghề có thể đem lại là rõ ràng và đã được nhiều nghiên cứu, bài báo chỉ ra.

Mặt khác, để nó thành công thì không thể thiếu một hệ thống đồng bộ các yếu tố quan trọng như: sự thông suốt về chính sách cũng như việc phối kết hợp giữa các bộ ngành; sự cải tiến điều kiện vật chất, giảng dạy, trình độ giáo viên, nâng cao chất lượng đào tạo trong các trường TC, CĐ; sự tham gia tích cực của doanh nghiệp...

Hãy nhìn vào vài con số liên quan đến một trong hai ví dụ vừa đề cập. Tại Đức, theo số liệu năm 2018 của Viện nghiên cứu đào tạo nghề liên bang (BIBB) thì khoảng 52% dân số ở độ tuổi 16 - 24 tham gia hệ thống đào tạo nghề kép. Quy mô hệ thống đào tạo kép khoảng 1,32 triệu người/năm với độ tuổi trung bình của người tham gia học là 19,4 tuổi.

Còn ở nước ta, hàng năm có khoảng 1,2 triệu học sinh tốt nghiệp THCS và học tiếp lên THPT vẫn là luồng chủ yếu mà các em hướng tới. Phần lớn các tỉnh/thành đều có tỷ lệ học sinh học tiếp lên THPT với tỷ lệ hơn 70%, thậm chí có địa phương hơn 80% (Hà Nội 75%, TP HCM 77%...). Ngược lại, việc chọn luồng giáo dục nghề nghiệp chỉ là giải pháp của rất ít học sinh.

Trong bối cảnh đó, việc phân luồng từ cấp THCS nói chung, việc tạo lập chỗ đứng vững chắc cho hình thức vừa đào tạo văn hóa THPT và đào tạo nghề nói riêng chắc chắn phải gắn với điều kiện tiên quyết là hiệu quả của giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường

Như vậy, hướng đi này đã cho thấy, Chiến lược phát triển GD-ĐT hiện nay đã được Đảng, Nhà nước, Chính phủ quan tâm và xác định rõ mục tiêu: "nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài". Để giải quyết bài toán của xã hội và mục tiêu nêu trên, đảm bảo tính phù hợp và có hiệu quả là được thực hiện từ các trường trung cấp và cao đẳng. Tuy nhiên, với các trường Cao đẳng, cơ sở lí luận và thực tiễn hoạt động đã chứng minh rằng, năng lực và điều kiện đảm bảo hầu như chỉ tập trung vào mục tiêu "nâng cao dân trí" và "phát triển nguồn nhân lực". Chính vì vậy, việc song hành thực hiện hai nhiệm vụ, chức năng chủ yếu là "GD học vấn phổ thông" và "ĐT nghề cho người học" cần phải được thực hiện một cách đồng bộ, thống nhất. Sự tích hợp giữa nâng cao trình độ văn hóa THPT và ĐT kĩ năng nghề nghiệp cơ bản sẽ đáp ứng được nhu cầu của người học, của gia đình, của xã hội, của việc phát triển nguồn nhân lực hiện nay. Nếu xem nhẹ một trong hai mục tiêu hoặc kết hợp không thống nhất, đồng bộ thì sẽ không thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của các trường trung cấp và cao đẳng.

Theo số liệu của Bộ LĐ-TBXH, đến nay, cả nước có khoảng 245/400 trường CĐ, 80/460 trường TC có thực hiện tuyển sinh và đào tạo trình độ TC cho các đối tượng tốt nghiệp THCS, trong đó có khoảng gần 400 trường có đủ điều kiện đáp ứng yêu cầu giảng dạy văn hóa THPT ngay tại trường theo quy định của Bộ GD-ĐT.

Mục tiêu tại Kế hoạch số 219/KH-UBND ngày 4/12/2018 của UBNDTP Hà Nội là đến năm 2020, phấn đấu 30% học sinh tốt nghiệp THCS tiếp tục học tập tại các cơ sở GDNN đào tạo trình độ trung cấp hoặc cơ sở giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên vừa đào tạo chương trình trung cấp nghề vừa học văn hóa chương trình GDTX cấp THPT. Đến năm 2025, phấn đấu 40% học sinh tốt nghiệp THCS tiếp tục học tập tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đào tạo trình độ trung cấp hoặc cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trung tâm GDNN- GDTX vừa đào tạo chương trình trung cấp nghề vừa học chương trình văn hóa GDTX cấp THPT.

Hiện tại, TP Hà Nội có khoảng 50 trường CĐ, TC và 29 TT GDNN-GDTX đào tạo hệ vừa học THPT theo chương trình GDTX vừa học nghề được Sở GD-ĐT giao chỉ tiêu TS hàng năm khoảng 23.000 HS /năm (Trên tổng số 120.000 -130.000 HS Tốt nghiệp THCS /năm chiếm khoảng 17%).

Cần có giải pháp và chính sách thu hút học sinh sau THCS vào học nghề là nhiệm vụ quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hệ thống giáo dục và đào tạo, góp phần xây dựng nguồn nhân lực có chất lượng với quy mô và cơ cấu phù hợp, đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế- xã hội của đất nước nói chung và Thủ đô Hà Nội nói riêng.

Đề tài “Nghiên cứu xây dựng các chương trình đào tạo tích hợp hoàn thiện học vấn phổ thông và đào tạo nghề cho học sinh sau trung học cơ sở tại các trường trung cấp và cao đẳng Hà Nội” là những nghiên cứu cần thiết nhằm mục đích chiến lược nâng cao chất lượng đào tạo, thu hút đẩy mạnh quy mô đào tạo nghề và văn hóa cho học sinh sau THCS góp phần cụ thể hóa Quyết định số 522/QĐ-TTg ngày 14/5/2018 của Thủ tướng Chính phủ V/v phê duyệt Đề án "Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 - 2025" đồng thời góp phần nâng cao ch lượng nguồn nhân lực đất nước nói chung và thủ đô Hà Nội nói riêng.